HÀN LÂM

Hàn lâm, chữ Hán viết 翰林. Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê), “Hàn lâm” được dùng trong các trường hợp như viện hàn lâm, viện sĩ hàn lâm hoặc chỉ các chức hàm thời phong kiến dành cho người có công hoặc có học vấn.

Đây vốn là một từ Hán Việt có mối quan hệ mật thiết với hệ thống quan chế và văn học thời xưa. Tầm nguyên từ điển giảng:

Hàn 翰 là lông chim, ngoài ra còn có nghĩa bút viết, vì thời cổ người ta từng dùng lông chim để viết chữ.

Lâm 林 là rừng.

Như vậy Hàn lâm có nghĩa là rừng bút, trỏ nơi quy tụ của người viết lách, văn nhân và người làm văn chương.

Trong triều đình phong kiến, ban đầu Hàn Lâm là tên gọi của một cơ quan trong nội đình, tập hợp những người giỏi văn chương để soạn thảo văn thư cho triều đình. Về sau, danh xưng này trở thành một hệ thống học vị và chức quan riêng biệt, đại biểu cho giới trí thức, đặc biệt là những người có học vấn uyên thâm.

Trong tiếng Việt ngày nay, Hàn lâm vẫn giữ nghĩa tổ chức hoặc học vị liên quan đến học thuật, đồng thời còn gọi chung cho những gì trang trọng, chính thống, mang màu sắc nghiên cứu chuyên sâu và mang tính học thuật cao. Đây cũng là biểu tượng của người làm công việc nghiên cứu và sáng tạo trong không gian tri thức chính quy. Ta thường nghe "giới hàn lâm" chính là vì lẽ vậy.

有分操觚履殿堂，

遲遲室漏出銀塘。

御筵夜徹金蓮燭，

詞院晴賡白雪章。

Hữu phận thao cô lý điện đường,

Trì trì thất lậu xuất ngân đường.

Ngự diên dạ triệt kim liên chúc,

Từ viện tình canh Bạch tuyết chương.

Mang phận bút nghiên cung điện vua,

Giọt đồng chầm chậm ngân đường đưa.

Tiệc vua suốt sáng đuốc sen toả,

Ngày hoạ Hàn lâm “Bạch tuyết” thơ.

(Phan Huy Ích, bản dịch thơ Phạm Trọng Chánh)

“Trong triều hết sức giữ gìn,

Kẻ ngôi Thiêm sự, người quyền Thượng thư.

Kìa Đảng Tiến, nọ Đông Sơ,

Kẻ toà Đô sát, người toà Hàn lâm.”

(Nhị độ mai)

三生有幸我何須，

兩入翰林濟悟殊。

夜夜金蓮旁燭照，

時時清廟任馳驅。

Tam sinh hữu hạnh ngã hà tu,

Lưỡng nhập Hàn lâm tế ngộ thù.

Dạ dạ kim liên bàng chúc chiếu,

Thời thời thanh miếu nhiệm trì khu.

Ba sinh rảnh rỗi được nhàn thân,

Hai bận Hàn lâm, ơn thánh quân.

Ngày tháng vào ra nơi thánh miếu,

Đêm đêm soi rọi nến sen vàng.

(Nguyễn Khuyến, bản dịch thơ Trần Văn Nhĩ)

___

Bài viết: Trúc Âm