Cụ Huỳnh Thúc Kháng

Huỳnh Thúc Kháng (1876–1947), tên thật là Huỳnh Văn Thước, là một chí sĩ yêu nước, nhà báo và chính khách tiêu biểu của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ông từng giữ chức Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ dưới thời Pháp thuộc. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời tham gia Chính phủ, giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ (1946–1947) và đảm nhiệm cương vị Quyền Chủ tịch nước, Quyền Chủ tịch Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ ngày 31/5 đến 21/10/1946 khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán. Ông được ghi nhớ là một nhà yêu nước kiên trung, liêm khiết và có nhiều đóng góp cho sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộ

Huỳnh Thúc Kháng sinh ra tại huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam. Ông là người thông minh xuất chúng, đỗ Giải nguyên (Thủ khoa) kỳ thi Hương và Tiến sĩ năm 1904.

Thay vì vào triều làm quan, ông cùng Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp khởi xướng phong trào Duy Tân, ông chính là người thực thi các chính sách kinh tế và giáo dục tại địa phương, cổ động dân chúng cắt tóc ngắn, mở trường dạy chữ Quốc ngữ và thành lập các hội buôn để tự cường.

Năm 1908, sau phong trào chống thuế ở miền Trung, ông bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Ðây là giai đoạn thử thách chí khí của ông lớn nhất.

Suốt 13 năm xiềng xích (1908–1921), Ông dùng thời gian này để học tiếng Pháp, đọc sách báo tiến bộ và giữ vững khí tiết của một nhà nho cách mạng.

Sử chép ông có trí nhớ siêu phàm, chỉ một thời gian ngắn trong tù, Huỳnh Thúc Kháng đã học thuộc lòng cả cuốn từ điển Pháp - Việt và được ra làm việc ở nhà giấy nhờ biết Pháp văn.

Tác phẩm Thi tù tùng thoại (nguyên ông viết bằng chữ Hán ở Côn Đảo, khi được trả tự do sách bị tịch thu và đốt, sau về Huế, ông chép lại theo trí nhớ và dịch ra tiếng Việt), trong đó, nhiều tài liệu liên quan đến hoàn cảnh xã hội, diễn tiến các phong trào yêu nước, cách mạng Việt Nam hồi đầu thế kỷ XX…

Sau khi được trả tự do, năm 1926, ông đỗ Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ nhưng sớm từ chức vì thấy đây chỉ là cơ quan bù nhìn của Pháp.

Năm 1927, ông sáng lập báo Tiếng Dân tại Huế.

• Đây là tờ báo tiếng Việt đầu tiên ở miền Trung, trở thành vũ khí sắc bén của ông để vạch trần các chính sách bất công của thực dân và đánh thức tinh thần dân tộc.

• Cụ Huỳnh viết báo với thái độ "Trực ngôn" (nói thẳng), dù bị kiểm duyệt gắt gao vẫn luôn tìm cách lách luật để bảo vệ quyền lợi cho đồng bào.

Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trân trọng mời cụ Huỳnh tham gia Chính phủ. Mặc dù lúc đó đã 70 tuổi và sức khỏe yếu, nhưng ông đã đồng ý giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ.

Năm 1946, khi Bác Hồ sang Pháp đàm phán, Người đã tin tưởng giao quyền Quyền Chủ tịch nước cho cụ Huỳnh kèm theo lời dặn nổi tiếng: "Dĩ bất biến, ứng vạn biến".

Trong thời gian ngắn điều hành đất nước, cụ Huỳnh đã xử lý quyết đoán các vụ phá hoại của phe đối lập (điển hình là vụ án phố Ôn Như Hầu), giữ vững sự ổn định cho chính quyền non trẻ.

Năm 1947, khi đang đi kinh lý tại Quảng Ngãi, Huỳnh Thúc Kháng lâm bệnh nặng và mất tại huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi, khi vẫn còn đang giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Tang lễ của ông được tổ chức theo nghi thức Quốc tang do Hồ Chí Minh làm trưởng ban lễ tang

Trong thư gửi vĩnh biệt cụ Huỳnh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết:

"Cụ Huỳnh là người học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao. Vì lòng yêu nước mà Cụ trước đây bị bọn thực dân làm tội, đày ra Côn Đảo. Mười mấy năm trường gian nan cực khổ, nhưng lòng son dạ sắt, yêu nước thương nòi của Cụ chẳng những không sờn, mà lại thêm cương quyết.

Cụ Huỳnh là người giàu sang không làm xiêu lòng, nghèo khó không làm nản chí, oai vũ không làm sờn gan. Cả đời cụ Huỳnh không cần danh vị, không cần lợi lộc, không thèm làm giàu. Cả đời Cụ Huỳnh chỉ phấn đầu cho dân được tự do, nước được độc lập, đến ngày nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập Chính phủ ta mời Cụ ra. Tuy đã 71 tuổi, nhưng Cụ vẫn hăng hái nhận lời, Cụ nói: "Trong lúc phục hưng dân tộc, xây dựng nước nhà thì bất kỳ già, trẻ, trai, gái, ai cũng ra sức phụng sự Tổ quốc”.

Mộ của ông hiện nằm trên đỉnh núi Thiên Ấn (Quảng Ngãi), nhìn ra dòng sông Trà Khúc, như một vị thần hộ quốc vẫn dõi theo vận mệnh của quê hương.