Bà Huyện Thanh Quan

Bà Huyện Thanh Quan (1805 – 1848), tên thật là Nguyễn Thị Hinh, là một trong những nữ thi sĩ lỗi lạc nhất của nền văn học trung đại Việt Nam. Sống và sáng tác vào thời kỳ nhà Nguyễn, bà cùng với Hồ Xuân Hương được tôn vinh là hai đỉnh cao của thơ Nôm nữ giới, nhưng mang một phong cách hoàn toàn đối lập: trang nhã, hoài cổ và u uẩn trầm mặc.

Bà sinh ra tại làng Nghi Tàm, tổng Thượng, phủ Hoài Đức, Bắc Thành (nay thuộc phố Nghi Tàm, Tây Hồ, Hà Nội). Đây là vùng đất hiếu học, phong cảnh hữu tình nằm cạnh Hồ Tây. Bà là con gái của cụ Nguyễn Lý, người từng đỗ thủ khoa năm 1783 dưới đời vua Lê Hiển Tông.

Nguyễn Thị Hinh kết duyên cùng ông Lưu Nghi, người làng Nguyệt Áng, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Ông đỗ cử nhân năm 1821 và từng giữ chức Tri huyện Thanh Quan (nay thuộc phần đất của Đông Hưng và Thái Thụy, tỉnh Thái Bình). Chính từ chức vị này của chồng, người đời đã trân trọng gọi bà bằng danh xưng Bà Huyện Thanh Quan. Sau này, ông Lưu Nghi trải qua nhiều thăng trầm quan lộ, từng giữ chức Bát phẩm Thư lại bộ Hình rồi thăng lên Viên ngoại lang bộ Hình, nhưng tiếc thay ông lại sớm qua đời ở tuổi 43.

Nhờ tài văn chương xuất chúng và đức hạnh vẹn toàn, dưới thời vua Minh Mạng, bà được triều đình vời vào kinh đô Huế giữ chức Cung Trung Giáo Tập để dạy học cho các công chúa và cung phi. Khoảng một tháng sau khi chồng tạ thế, bà lấy cớ sức khỏe yếu để xin thôi việc, dẫn bốn người con về lại quê nhà Nghi Tàm sinh sống cho đến khi qua đời vào năm 1848. Mộ của bà được đặt bên bờ Hồ Tây, nhưng qua thời gian, sóng gió làm sạt lở nên nay đã không còn tăm tích.

Bà Huyện Thanh Quan sáng tác không nhiều, hầu hết viết bằng chữ Nôm theo thể thất ngôn bát cú Đường luật. Một số tác phẩm tiêu biểu được lưu truyền bao gồm: Qua đèo Ngang, Thăng Long thành hoài cổ, Qua chùa Trấn Bắc, Chiều hôm nhớ nhà, Tức cảnh chiều thu, Cảnh đền Trấn Võ, Cảnh Hương sơn... Trong đó, các nhà nghiên cứu khẳng định bốn tác phẩm đầu tiên là kinh điển và mang đậm dấu ấn cá nhân của bà nhất nhờ sự thống nhất tuyệt đối từ tư tưởng đến phong cách.

Nền văn học Việt Nam ghi nhận Bà Huyện Thanh Quan như một biểu tượng mang tính kết tinh của tinh túy Đường thi kết hợp với tâm hồn tao nhã của Nho sĩ Bắc Hà.

Nhiều nhà phê bình văn học chỉ ra rằng thơ bà mang nặng lòng thương tiếc nhà Lê – một tâm trạng chung của các nho sĩ Bắc Hà cũ sau ngày giang sơn thống nhất về tay nhà Nguyễn. Tuy nhiên, tình cảm ấy không mang màu sắc chính trị gay gắt, mà thuần túy là tiếng lòng nhân văn. Bà hướng về một quá khứ vàng son của tiền bối, của gia đình với niềm hoài niệm, tiếc nuối trước sự đổi thay của thời cuộc:

“Tạo hoá gây chi cuộc hý trường,

Đến nay thấm thoắt mấy tinh sương.

Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo,

Nền cũ lâu đài bóng tịch dương.

Đá vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt,

Nước còn chau mặt với tang thương.

Nghìn năm gương cũ soi kim cổ,

Cảnh đấy người đây luống đoạn trường”

— Thăng Long thành hoài cổ

Nghệ thuật tả cảnh ngụ tình trong thơ bà cũng đạt đến độ mỹ diệu, bà thường chọn điểm nhìn vào lúc hoàng hôn, trời chiều buộng, khoảng thời gian dễ khơi gợi sự vắng lặng, cô đơn và gợi nhiều nỗi niềm. Cảnh vật dưới ngòi bút của nữ sĩ như những bức tranh thủy mặc chấm phá, nhẹ nhàng, bà cũng sử dụng nghệ thuật chơi chữ, đồng âm đồng nghĩa vô cùng tinh tế:

“Bước tới đèo Ngang bóng xế tà,

Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.

Lom khom dưới núi tiều vài chú,

Lác đác bên sông rợ mấy nhà.

Nhớ nước, đau lòng con cuốc cuốc,

Thương nhà, mỏi miệng cái da da.

Dừng chân đứng lại: trời, non, nước,

Một mảnh tình riêng, ta với ta”

— Qua đèo Ngang

Về mặt hình thức, thơ của Bà Huyện Thanh Quan đạt đến độ hoàn mỹ của thể thơ Đường luật. Các quy tắc niêm, luật, đối được bà sử dụng một cách thần tình, chặt chẽ nhưng không hề gây cảm giác gò bó hay khiên cưỡng. Chữ dùng trong thơ được chọn lọc công phu, trang nhã, quý phái, vừa thanh thoát vừa nhẹ nhàng.

Trải qua gần hai thế kỷ, những vần thơ của Bà Huyện Thanh Quan vẫn giữ nguyên vẹn giá trị thẩm mỹ và sức sống trong lòng độc giả. Để tri ân một tài năng lớn của dân tộc, tên của bà hiện nay đã được trân trọng đặt cho nhiều con đường, tuyến phố và trường học trên khắp cả nước.