KHÚC CHIÊU QUÂN

Chiêu Quân, tức Vương Chiêu Quân 王昭君, tên Tường, là một cung nữ nổi tiếng thời Tây Hán. Nàng được xếp vào hàng Tứ đại mỹ nhân Trung Quốc cổ đại cùng với Tây Thi, Điêu Thuyền và Dương Quý Phi. Người đời thường khen các người đẹp là có dung nhan "chim sa cá lặn", mà chim sa trong vế ấy chính là điển tích "lạc nhạn 落雁" gắn với cô cung nữ này.

Theo truyền thuyết dân gian, sau khi nhập cung, Chiêu Quân không chịu hối lộ họa sư Mao Diên Thọ nên bị cố ý vẽ xấu trong chân dung tiến ngự. Vì vậy mặc dù nàng vào cung đã nhiều năm song chưa từng được Hán Nguyên Đế triệu kiến, chỉ lặng lẽ sống kiếp cung nhân giữa chốn thâm cung.

Năm 33 trước Công nguyên, Thiền vu Hô Hàn Da của Nam Hung Nô đến Trường An triều cống và xin kết thân với nhà Hán. Hán Nguyên Đế bằng lòng gả cung nữ cho Thiền vu, Chiêu Quân được chọn để xuất tái hòa thân. Đến lúc từ biệt, nhà vua mới nhìn thấy dung mạo tuyệt sắc của nàng thì vô cùng hối tiếc, nhưng việc đã rồi không thể thay đổi, lệnh chém họa sư Mao Diên Thọ cùng các hoạ công khác.

Tương truyền trên đường rời khỏi cửa ải sang phương Bắc, nhìn cát vàng mênh mông và nghĩ đến cảnh phải xa quê hương, biệt ly cố quốc, Chiêu Quân bèn ôm đàn tì bà gảy một khúc bi ca. Tiếng đàn của nàng ai oán đến mức bầy nhạn đang bay qua cũng quên vỗ cánh mà sa xuống giữa sa mạc. Đó là lý do "lạc nhạn" trở thành mỹ xưng gắn liền với Vương Chiêu Quân.

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du viết:

“Quá quan này khúc Chiêu Quân,

Nửa phần luyến chúa, nửa phần tư gia.”

Quá quan nghĩa là đi qua cửa ải, còn "khúc Chiêu Quân" (quá quan khúc/xuất tái khúc) ấy chính là khúc đàn tương truyền Vương Chiêu Quân đã gảy khi rời Hán cung xuất tái.

Hai câu thơ trên trích ở đoạn Thúy Kiều gảy đàn cho Kim Trọng nghe. Khúc đàn ai oán của nàng khiến Nguyễn Du liên tưởng đến tiếng đàn của Chiêu Quân năm xưa. "Nửa phần luyến chúa" là nỗi lưu luyến đối với quân vương và cố quốc, còn "nửa phần tư gia" là niềm thương nhớ gia đình cùng người thân.

Thực ra bên cạnh câu chuyện nhan sắc tương truyền và tiếng đàn "lạc nhạc" của Chiêu Quân, điều khiến nàng sống mãi trong văn chương chính là câu chuyện người phụ nữ xưa thường phải hy sinh hạnh phúc cá nhân để đổi lấy đại cuộc. Một người con gái từ biệt quê nhà, rời chốn phồn hoa đi về phương Bắc xa xôi, mang theo nỗi nhớ nước thương nhà và mối bi cảm khôn nguôi về số phận quả thực là một hình ảnh đầy chua xót, khiến hậu thế bao đời nghe "khúc Chiêu Quân" đều nghĩ ngay đến tiếng đàn ly biệt và nỗi sầu viễn xứ.

Điển tích Chiêu Quân cũng xuất hiện nhiều trong văn chương dân tộc:

“Cám cảnh Chiêu Quân mắc đứa gian,

Ôm đàn riêng tếch cõi Dương Quan.

Tơ đồng đất khách trong tay nắn,

Sa tái đường xa dưới bước làn.”

(Nguyễn Đình Chiểu)

“Chiêu Quân chịu giã từ đất Hán,

Thân cống Hồ ngất ngưởng tha bang.

Thiếp nay cũng giống như nàng,

Thân Hồ tâm Hán đôi đàng khó nguyên.”

(Đoàn Thị Điểm)

“Ban cho áo mũ Chiêu Quân,

Đảng công vâng mệnh đưa chân cõi ngoài.

Nghe ra xiết nỗi bồi hồi,

Ấy ai mưu hiểm, giục người sinh ly?”

(Nhị độ mai)

“Chén sầu đổ ướt tràng giang

Canh gà bên nớ giằng sang bên này

Lạy trời đừng sáng đêm nay

Đò quên cập bến, tôi say muôn đời

Chiêu Quân lên ngựa mất rồi!”

(Nguyễn Bính)

___